क्यान्सरको कुरा आउँदा धेरै मानिसको मनमा डर, अपराधबोध र प्रश्नहरू आउँछन्—
‘के गल्ती भयो ?’
‘यसलाई रोक्न सकिन्थ्यो कि ?’
सत्य के हो भने—क्यान्सर कसैलाई पनि हुन सक्छ।
एक डाक्टरको हैसियतले म इमानदारीका साथ यो भन्न चाहन्छु कि म कसैलाई पनि यस्तो कुनै एउटै उपाय बताउन सक्दिनँ—‘यो नगर्नुहोस्, अनि तपाईंलाई क्यान्सर हुँदैन।’
चिकित्सा विज्ञान त्यति सरल छैन।
हो, केही जोखिमका कारणहरू हामीलाई थाहा छन्—जस्तै सूर्तिजन्य पदार्थको सेवन, अत्याधिक मदिरा सेवन, मोटोपन, शारीरिक निस्क्रियता, केही संक्रमण, विकिरण तथा वातावरणीय कारणहरू। यी कुराबाट टाढा बस्नाले केही क्यान्सरको जोखिम घटाउन सकिन्छ र यसबारे जनचेतना अत्यन्तै आवश्यक छ।
तर, यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सत्य छ, जुन धेरैले बुझ्दैनन्—
धेरै क्यान्सरहरू यस्ता पनि छन्, जसको कुनै स्पष्ट वा टार्न सकिने कारण नै हुँदैन।
कहिल्यै धूम्रपान नगरेका व्यक्तिलाई पनि फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ।
स्वस्थ जीवनशैली अपनाएका मानिसहरूलाई स्तन, मस्तिष्क वा रगतको क्यान्सर हुन सक्छ।
बालबालिकामा पनि क्यान्सर देखिन्छ, जहाँ कुनै जोखिम कारण नै हुँदैन।
यसले हामीलाई एउटा कुरा सिकाउँछ—
क्यान्सर कुनै गल्तीको सजाय होइन र सधैं रोक्न सकिने रोग पनि होइन।
त्यसो भए हामीले केमा ध्यान दिनुपर्छ ?
समयमै पहिचान (Early Detection)
आजको दिनमा क्यान्सरसँग लड्ने सबैभन्दा बलियो हतियार भनेकै समयमै पहिचान हो।
क्यान्सर प्रारम्भिक अवस्थामा पत्ता लागेमा उपचार सजिलो र प्रभावकारी हुन्छ । निको हुने सम्भावना धेरै बढ्छ । उपचारका साइड इफेक्ट कम हुन्छन् । बिरामीको जीवनस्तर राम्रो रहन्छ । परिवारमाथि पर्ने मानसिक र आर्थिक बोझ कम हुन्छ ।
धेरै क्यान्सरहरू सुरुवातमा कुनै दुखाइ वा स्पष्ट लक्षण नदेखाई बढ्छन्। जब लक्षण गम्भीर हुन्छन्, तबसम्म रोग धेरै अगाडि बढिसकेको हुन सक्छ। त्यसैले जनचेतना डर फैलाउन होइन, ध्यान दिन सिकाउन हो।
शरीरका संकेतहरूलाई बेवास्ता नगर्नुहोस् । केही लक्षणहरू सधैं क्यान्सरकै संकेत हुँदैनन् तर उनीहरूलाई जाँच नगरी छोड्नु हुँदैन् । जस्तैः
—लामो समयसम्म नहट्ने गाँठो वा सुन्निनु
—बिना कारण तौल घट्नु
—लगातार दुखाइ
—ननिको हुने घाउ वा घाउजस्तै घाउ
—निल्न गाह्रो हुनु वा लामो समयसम्म स्वर बसेको रहनु
—दिसा वा पिसाब गर्ने बानीमा परिवर्तन
—असामान्य रगत बग्नु
—लामो समयसम्म ठिक नहुने खोकी
डरले जाँच नगर्नु क्यान्सरको समाधान होइन। बेहोस भएर बस्नुले रोगलाई मात्र समय दिन्छ। स्क्रिनिङले जीवन बचाउँछ ।
केही क्यान्सरहरूमा लक्षण आउनुभन्दा अगाडि नै जाँच (screening) गरेर रोग पत्ता लगाउन सकिन्छ। स्तन, पाठेघरको मुख, आन्द्रा, र प्रोस्टेट क्यान्सरका लागि गरिने नियमित जाँचले विश्वभर लाखौं जीवन बचाएको छ।
स्क्रिनिङ डराउनका लागि होइन—आफूलाई मौका दिनका लागि हो।
दोष नलगाउने सन्देश क्यान्सर सम्बन्धी चेतना दोषारोपणमा आधारित हुनु हुँदैन।
यो ज्ञान, करुणा र समयमै कदम चाल्ने विषय हो।
यदि तपाईंलाई क्यान्सर भयो भने—त्यो तपाईंको गल्ती होइन।
यदि तपाईंको प्रियजनलाई क्यान्सर छ भने—उनीहरू लापरवाह थिए भन्ने होइन।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो—क्यान्सर कति चाँडो पत्ता लाग्यो र कति चाँडो उपचार सुरु भयो।
अन्तिम सन्देश
हामी सबै क्यान्सर रोक्न सक्दैनौं—
तर, ढिलो पत्ता लाग्न भने रोक्न सक्छौं।
जानकारी राखेर, शरीरका परिवर्तनहरू बुझेर, नियमित जाँच गरेर, र समयमै डाक्टरको सल्लाह लिएर, हामी परिणाम बदल्न सक्छौं।
क्यान्सर कसैलाई पनि हुन सक्छ। समयमै पहिचानले सबैलाई मद्दत गर्छ।
