नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र लामो समयदेखि मुख्यतयाः आधुनिक चिकित्सा प्रणाली (Allopathic/Modern Medicine) मा केन्द्रित रहँदै आएको छ। निःसन्देह, आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले आपतकालीन उपचार, शल्यक्रिया, संक्रमण नियन्त्रणजस्ता क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ।
तर, बदलिँदो जीवनशैली, नसर्ने रोगहरूको बढ्दो चुनौती, मानसिक स्वास्थ्य समस्या र दीर्घकालीन रोगहरूको व्यवस्थापनमा एकल प्रणाली पर्याप्त नहुन सक्ने स्पष्ट भइसकेको छ। यही सन्दर्भमा योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा, आयुर्वेद, होमियोप्याथी, अम्चीजस्ता पूरक (Complementary) तथा वैकल्पिक (Alternative) चिकित्सा प्रणालीहरूको महत्व झन बढ्दै गएको छ।
वैकल्पिक चिकित्सा किन आवश्यक छ?
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले पनि परम्परागत तथा पूरक चिकित्सा प्रणालीलाई स्वास्थ्य सेवाको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा स्वीकार गरिसकेका छन्। यसको मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
समग्र उपचार दृष्टिकोण (Holistic Approach): यी प्रणालीहरूले शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिन्छन्। विशेषगरी योग तथा प्राकृतिक चिकित्साले जीवनशैली सुधारमार्फत रोगको जडमै काम गर्छ।
नसर्ने रोगहरूको व्यवस्थापन: मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, तनावजस्ता रोगहरूमा योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा, आयुर्वेद प्रभावकारी देखिएका छन्।
कम साइड इफेक्ट: प्राकृतिक विधिहरूमा आधारित भएकाले दीर्घकालीन प्रयोगमा कम जोखिम हुन्छ।
सांस्कृतिक पहिचान र पहुँच: यी प्रणालीहरू नेपाली समाजको मौलिक ज्ञान र परम्परासँग जोडिएका छन्, जसले ग्रामीण क्षेत्रमा समेत सहज पहुँच दिन सक्छ।
लागत प्रभावकारिता: तुलनात्मक रूपमा कम खर्चिलो भएकाले सर्वसाधारणका लागि उपयोगी हुन्छ।
किन आवश्यक छ छुट्टै परिषद् (Council)?
हाल नेपालमा यी विभिन्न चिकित्सा प्रणालीहरू विखण्डित रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्। स्पष्ट नीति, मापदण्ड, नियमन र समन्वयको अभावले गर्दा यस क्षेत्रले अपेक्षित विकास गर्न सकेको छैन। त्यसैले एकीकृत ‘पूरक तथा वैकल्पिक चिकित्सा परिषद्’ स्थापना अपरिहार्य देखिन्छ।
परिषद् स्थापना किन आवश्यक?
मानकीकरण (Standardization): शिक्षा, अभ्यास र सेवा गुणस्तरमा एकरूपता ल्याउन
नियमन र प्रमाणिकरण: चिकित्सकहरूको लाइसेन्स, दर्ता तथा अनुगमन सुनिश्चित गर्न
अनुसन्धान प्रवर्द्धन: योग तथा प्राकृतिक चिकित्सालगायतका विधिहरूको वैज्ञानिक आधार मजबुत बनाउन
नीतिगत स्पष्टता: सबै प्रणालीलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिमा समान स्थान दिन
समन्वय र सहकार्य: विभिन्न चिकित्सा पद्धतिबीच आपसी सम्मान र सहकार्य बढाउन
स्वास्थ्य मन्त्रालयको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?
नेपाल सरकार, विशेष गरी स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले अब समावेशी र दूरदर्शी भूमिका खेल्न आवश्यक छ। निम्न कदमहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन सक्छन्:
१. नीतिगत सुधार र कानुनी संरचना
-पूरक तथा वैकल्पिक चिकित्सा प्रणाली (विशेषगरी योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा) लाई समेट्ने स्पष्ट नीति निर्माण
-छुट्टै परिषद् गठनका लागि कानुनी आधार तयार गर्ने
२. शिक्षा र जनशक्ति विकास
-सरकारी स्तरमै योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा, आयुर्वेद, होमियोप्याथी, अम्चीलगायतका कलेजहरू स्थापना
-लोक सेवा आयोगमार्फत समान अवसरमा पदपूर्ति (Vacancy) खुलाउने
-चिकित्सकहरूको क्षमता अभिवृद्धि तालिम
३. अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन
-देशका विभिन्न भू-भागमा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना (विशेष ध्यान: योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा)
-विश्वविद्यालयहरूसँग सहकार्य गरी Evidence-based research प्रवर्द्धन
-अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूसँग सहकार्य
४. सेवा विस्तार र पहुँच
-प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रदेखि प्रदेश अस्पतालसम्म योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा सहित सबै प्रणालीको सेवा एकीकृत रूपमा सञ्चालन
-ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा प्राथमिकताका साथ विस्तार
५. बजेट तथा पूर्वाधार
-योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा लगायत पूरक चिकित्सा प्रणालीका लागि छुट्टै बजेट विनियोजन
-आवश्यक औषधि तथा उपचार पूर्वाधार विकास
६. जनचेतना र विश्वास निर्माण
-जनतालाई योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा को वैज्ञानिक र व्यवहारिक पक्षबारे जानकारी दिने
-भ्रम र गलत धारणाहरू हटाउन अभियान सञ्चालन
७. अन्तर-प्रणाली सम्मान र सहकार्य
-आधुनिक र वैकल्पिक चिकित्सा प्रणालीबीच सहकार्यको वातावरण सिर्जना
-‘एकले अर्कोलाई प्रतिस्पर्धी होइन, सहयात्री’ भन्ने सोच विकास
निष्कर्ष
नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई दिगो, समावेशी र प्रभावकारी बनाउन आधुनिक चिकित्सा मात्र पर्याप्त छैन। हाम्रो मौलिक ज्ञान, परम्परा र पूरक चिकित्सा प्रणालीहरूलाई समान सम्मानका साथ मूलधारमा ल्याउनु आजको आवश्यकता हो।
अब समय आएको छ , फाइल अड्काउने, बैठकमा सिमित रहने र पुरानै शैलीमा अल्झिने प्रवृत्तिलाई अन्त्य गरेर व्यवहारिक सुधारतर्फ अघि बढ्नुपर्छ। यदि नेपालले आफ्नो स्वास्थ्य प्रणालीलाई वास्तवमै सुदृढ बनाउने हो भने ‘एकीकृत चिकित्सा दृष्टिकोण’ (Integrated Health System) अपनाउनु अनिवार्य छ। र, यसको पहिलो कदम हो , पूरक तथा वैकल्पिक चिकित्सा प्रणालीका लागि सशक्त, व्यवस्थित र अधिकार सम्पन्न परिषद् स्थापना।
