नेपालजस्तो प्राकृतिक रूपमा धनी, सम्भावनाले भरिएको देशमा स्वास्थ्य सेवाजस्तो संवेदनशील क्षेत्र राजनीति र पहुँचको प्रभावबाट अछुतो छैन। जहाँ सेवा नै प्राथमिकता हुनुपर्ने हो, त्यहाँ सिफारिस हाबी हुँदा प्रणाली विस्तारै कमजोर बन्दै गएको छ । भर्खरै सेवा प्रवेश गरेका सुरुमा नै निराश हुन्छन् ।
१७ वर्षको स्वास्थ्य क्षेत्रको यात्राले मलाई केवल एउटा चिकित्सक मात्र बनाएन, यसले मलाई हाम्रो प्रणालीको गहिरो यथार्थसँग परिचित गरायो। अस्पतालका बेडमा छट्पटाइरहेका बिरामीहरू, औषधिको अभाव, थाकेका स्वास्थ्यकर्मीहरू—यी दृश्यहरू केवल बाहिरी रूप हुन्। यसभित्र एउटा गहिरो समस्या लुकेको छ—असमानता।
हामी बारम्बार सुन्छौं—‘स्वास्थ्य सेवा आधारभूत अधिकार हो।’ तर, व्यवहारमा यो अधिकार सबैका लागि समान छैन। जससँग पहुँच छ, उसले सेवा पनि सजिलै पाउँछ, अवसर पनि। नसक्नेका लागि बनाइएको कार्यक्रम/कोष पहुँच हुनेका लागि हुन्छन् । जससँग छैन, उसले संघर्ष गर्नुपर्छ—कहिलेकाहीँ आफ्नै अधिकारका लागि पनि।
आजको नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा एउटा गम्भीर समस्या देखिन्छ—यहाँ क्षमताभन्दा बढी पहुँचको मूल्य छ। चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीहरूको मूल्याङ्कन उनीहरूको कामको आधारमा होइन, उनीहरूको सम्बन्ध र पहुँचको आधारमा गरिन्छ।
पछिल्लो समय छात्रवृत्ति करारअन्तर्गत चिकित्सकहरूलाई दुर्गम क्षेत्रमा पठाउने नीति लागू गरिएको छ। यसको उद्देश्य सकारात्मक छ—दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा पुर्याउने। एक वर्ष दुर्गममा सेवा दिएपछि सुगम जानलाई समस्या पनि छैन तर यसको कार्यान्वयनमा असमानता स्पष्ट देखिन्छ । दुर्गममा अहिले स्वास्थ्यकर्मी/चिकित्सक पुग्नु भएको छ । सकरात्मक पक्ष हो ।
धेरै अवस्थामा पहुँच भएका व्यक्तिहरू सहरमै बस्छन्। उनीहरूले सजिला ठाउँ रोज्छन्। तर, जो सँग कुनै सिफारिस छैन, उनीहरूलाई दुर्गम क्षेत्रमा पठाइन्छ। अझ दुःखद कुरा के छ भने त्यहाँ पुगेपछि पनि उनीहरूले अपेक्षित सहयोग र सम्मान पाउँदैनन्।
कल्पना गर्नुहोस्—एक युवा चिकित्सक, ठूलो सपना बोकेरअस्पताल पुगेको छ। उसले सोचेको छ, ‘म यहाँका मानिसहरूको जीवन परिवर्तन गर्नेछु।’ तर, केही महिनामै उसले देख्छ—स्रोतको अभाव, व्यवस्थापनको कमजोरी, र माथिबाट आउने अपमानजनक व्यवहार।
त्यो उत्साह विस्तारै हराउँदै जान्छ। सपना टुट्छ। अन्ततः ऊ सोच्न बाध्य हुन्छ—‘के यहीँ बसिरहनु उचित हो, कि विदेश जानु ?’
आज हजारौं नेपाली स्वास्थ्यकर्मीहरूको मनमा यही प्रश्न घुमिरहेको छ।
एउटा प्रतिनिधिमूलक घटना—अस्पतालमा सेवा सुरु गरेको मात्र सात महिनामै एक चिकित्सकको सरुवा गरियो। नियमअनुसार कम्तीमा एक वर्ष सेवा गर्नुपर्ने हो। तर, त्यो नियमलाई बेवास्ता गरिन्छ ।
यसले के देखाउँछ— हाम्रो समस्या नियमको अभाव होइन, नियम कार्यान्वयन गर्ने इच्छाशक्तिको अभाव हो।
त्यो चिकित्सकले सात महिनामा आफ्नो जीवन त्यहाँ मिलाइसकेको थियो—बसोवास, काम, समुदायसँग सम्बन्ध। अचानक सरुवा हुँदा उसले फेरि सुरुदेखि सबै कुरा सुरुवात गर्नुपर्छ। यो केवल प्रशासनिक निर्णय होइन, एक व्यक्तिको जीवनमा गहिरो असर पार्ने विषय हो।
अझ अचम्म लाग्ने कुरा—त्यही संस्थामा एक वर्षभन्दा बढी सेवा गरेका कर्मचारीहरू भने जस्ताको तस्तै बसिरहेका छन्। किन ? किनभने उनीहरूसँग पहुँच छ । एक वर्ष पुगेका ५/६ जना छन्। चलाइदैन तर उसलाई चलाइन्छ किन उ खासै कोहीसँग बोल्दैन, आफ्नो काम ,कर्तव्य, दायित्वभन्दा अरु चासो हुन्न । रमाना लिने दिन पनि उसको ड्युटी २४ सैं घण्टा। ड्युटी सकेर हिड्छ ।
त्यसैले प्रश्न उठ्छ—यो प्रणाली कसका लागि बनेको हो ?
जो सोझा छन्, जो केवल काम गर्छन्, आवाज उठाउँदैनन्—उनीहरू सधैं पछाडि पारिन्छन्। उनीहरूको इमान्दारिता नै उनीहरूको कमजोरी बन्ने अवस्था आएको छ।
नयाँ पुस्ताका चिकित्सकहरू—२४ देखि ३० वर्ष उमेर समूहका—आज गम्भीर द्विविधामा छन्। उनीहरू देशमै बसेर सेवा गर्न चाहन्छन् तर प्रणालीले उनीहरूलाई निराश बनाउँछ ।
हामी बारम्बार भन्छौं—‘ब्रेन ड्रेन भइरहेको छ।’ तर, यसको मूल कारणतर्फ ध्यान दिंदैनौं। जब एक योग्य, मेहनती र इमान्दार व्यक्ति आफ्नै देशमा सम्मान र अवसर पाउँदैन, तब ऊ किन बस्छ ?
स्वास्थ्यमा यो मात्र होइन, तालिम, पदोन्नति, जिम्मेवारी बाँडफाँड—सबै ठाउँमा यही प्रवृत्ति देखिन्छ। सिनियर हुँदाहुँदै जुनियरलाई नेतृत्व दिइन्छ, केवल पहुँचका आधारमा। यस्तो अवस्थामा मनोबल खस्किन्छ।
तालिम/कार्यक्रममा एक जनाले पाएको पाएई छ अर्कोले कहिल्यै पाउदैंन् ।
कहिलेकाहीं यस्तो अन्याय सहन नसकेर मानिसहरू चरम निर्णय लिन बाध्य हुन्छन्। यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी होइन—यो हाम्रो प्रणालीको असफलता हो।
२/३ वर्ष अगाडिको घटना याद आइरहन्छ । विशेषज्ञ चिकित्सकलाई कार्यालयको जिम्मेवारी नदिएर एमबीबीएस गरेको एक मेडिकल अधिकृतलाई जिम्मेवारी दिइन्छ । विशेषज्ञ चिकित्सकलाई बिदामा वा कार्यक्रममा जाँदा सधै कचकच ! कस्तो हुन्छ होला। कल्पना गरौ त मिहिनेत गरेर एमबीबीएस, एमडी/एमएस सकेर। लोकसेवा पास गरेर कति जोश र जाँगरका साथ अस्पताल जादा सुरुमै निराशा ,मानसिक यातना ।
जिम्मेवार पदमा हुनेको यस्ता निर्णयले गर्दा केही पछि उनको आत्महत्याको समाचार आउँछ । २/३ दिन ती व्यक्ति समेतबाट ‘रिप’ । त्यसपछि सकियो । सरूवाको लागि प्रयास गर्छ बिदाको लागि र अन्त्यमा एक होनहार विशेषज्ञ चिकित्सक पहुँचका कारण लिइएका गलत निर्णयले अस्ताउन पुग्नुहुन्छ ।
अब समाधानतर्फ ध्यान दिनु आवश्यक छ।
पहिलो, स्पष्ट र समान मापदण्ड बनाइनुपर्छ, जुन सबैका लागि अनिवार्य रूपमा लागू होस्। नियम केवल कागजमा सिमित नभई व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
दोस्रो, सरुवा प्रक्रिया पूर्ण रूपमा पारदर्शी हुनुपर्छ। कसलाई, किन, कहिले सरुवा गरियो—यो स्पष्ट हुनुपर्छ।
तेस्रो, दुर्गम क्षेत्रमा काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई सम्मान र प्रोत्साहन दिनुपर्छ। उनीहरूलाई दण्ड होइन, प्रेरणा दिनुपर्छ।
चौथो, स्वास्थ्य क्षेत्रमा राजनीतिक हस्तक्षेप पूर्ण रूपमा अन्त्य हुनुपर्छ। स्वास्थ्य सेवा सेवा हो—यसलाई शक्ति प्रदर्शनको माध्यम बनाइनु हुँदैन।
‘चेन अफ कमाण्ड’ स्पष्ट हुनुपर्छ। कार्यालय प्रमुखलाई पूर्ण जिम्मेवारी दिनुपर्छ तर त्यससँगै उत्तरदायित्व पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। हरेक कर्मचारीले स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो काम गर्न सक्ने वातावरण आवश्यक छ।
कामको मूल्याङ्कन र निगरानी प्रणाली बलियो बनाइनुपर्छ। जसले राम्रो काम गर्छ, उसले सम्मान पाउनुपर्छ।
अबको नेपाललाई नयाँ सोच आवश्यक छ। केवल नयाँ अनुहारले होइन, नयाँ व्यवहारले परिवर्तन ल्याउँछ।
निर्वाचनहरूले बारम्बार सन्देश दिएका छन्—जनता परिवर्तन चाहन्छन्। तर, परिवर्तन केवल नेतृत्व परिवर्तनले हुँदैन, प्रणाली परिवर्तनले हुन्छ।
हामीले स्वीकार्नैपर्छ—स्वास्थ्य क्षेत्रमा पहुँच र राजनीतिक प्रभाव हावी रह्यो भने यसको असर अन्ततः जनतामाथि पर्छ।
जब बिरामी अस्पताल पुग्छ, उसले डाक्टरको पहुँच हेरेर होइन, उपचारको आशा लिएर आउँछ। तर, यदि स्वास्थ्यकर्मी नै निराश छन् भने उनीहरूले कसरी आशा दिन सक्छन् ?
त्यसैले यो समस्या केवल स्वास्थ्यकर्मीहरूको होइन—यो सम्पूर्ण समाजको हो। हामी सबैले आफैलाई सोध्नुपर्छ—हामी कस्तो स्वास्थ्य प्रणाली चाहन्छौं ?
जहाँ पहुँचले निर्णय गर्छ ? वा जहाँ न्याय, क्षमता र सेवा भावना आधार हुन्छ ?
अब समय आएको छ—चुप बस्ने होइन, बोल्ने। सुधारको माग गर्ने।
नेपाल सानो देश भएपनि सम्भावना विशाल छ। यदि हामीले प्रणालीलाई न्यायपूर्ण बनाउन सक्यौं भने यही देशमा उत्कृष्ट स्वास्थ्य सेवा सम्भव छ।
अन्ततः, हामीले बुझ्नुपर्छ—स्वास्थ्यमा राजनीति हावी भयो भने जनताको जीवन जोखिममा पर्छ।
त्यसैले, आजको यो आवाज केवल गुनासो होइन—यो परिवर्तनको आह्वान हो। अब पुग्यो—पहुँच भएकालाई काखा र नभएकालाई पाखा गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ।
किनकि, स्वास्थ्य सेवा कुनै सुविधा होइन—यो हरेक नागरिकको अधिकार हो।
चतिया, वाणगंगा, ११ कपिलवस्तु
