विगत सात महिनादेखि जुम्लाको चिसोमा, सदरमुकाम खलंगाबाट टाढा हिमा नदीको सुसाइसँग रमाउँदै, रारा जाने बाटो नजिकको एकान्त डाँडामा रहेको एउटा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा कार्यरत छु । एमबीबीएस अध्ययनका क्रममा काठमाडौंमा हुँदा दुर्गम क्षेत्रका स्वास्थ्य समस्याबारे सुन्दा अचम्म लाग्थ्यो । तर, जुम्लाको चिसोमा काम गर्दै, सिक्दै समय बितेको पत्तै भएन । जुम्लीहरूको माया र प्रेमले अझै सेवा दिन प्रेरित गरिरहन्छ ।
यहाँ काम गर्दा धेरै तिता यथार्थहरू पनि नजिकबाट देख्न र बुझ्न पाइयो । पहाडमा अधिकांश ज्येष्ठ नागरिकको बसोवास छ। युवाहरू कामको खोजीमा कोही विदेश त कोही सहर क्षेत्रमा पलायन भएका छन् । अनि कोही बिरामी परिहाले पनि बोकेर अस्पताल ल्याउने मान्छे नै हुँदैन् ।
कहिलेकाहीँ कोही बाजेबज्यै साना नातिनातिना लिएर आउनुहुन्छ र भन्नुहुन्छ, ‘बाबु, मलाई एउटा सलाइन लगाइदिनु न, घरमा कोही छैन ।’ उहाँहरूका लागि सलाइन नै औषधि रहेछ । वास्तवमा रोग के हो र उपचार के हो भन्नेबारे जानकारीको अभाव गहिरो छ ।
गाउँबाट अस्पताल टाढा छ, अनि अस्पतालमा काम गर्ने हाम्रो पीडा पनि छुट्टै छ । बिरामी हामीलाई भगवान् सम्झेर आउँछन् तर कहिलेकाहीँ हामीसँग दिनका लागि सिटामोलसमेत हुँदैन् । अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगको कुरा गरिन्छ तर यता घाउमा लगाउने मलमसमेत नपाएर मानिसहरू पीडित छन् । सुन्दा विश्वास नलाग्न सक्छ तर यो यथार्थ हो ।
एक दिन एकजना बाजे आउनुभयो । घर बनाउने क्रममा उहाँको खुट्टा काटिएको रहेछ । हामीले घाउ हेर्यौं । तर, घाउ काटिएकोभन्दा बढी बिग्रिएको देखियो । उहाँले भनेको कुरा सुनेर म अचम्ममा परेँ। घरेलु उपचारका रूपमा उहाँले तेल तताएर आफ्नै घाउमा खन्याउनुभएको रहेछ ।
मैले सोधेँ, ‘हजुरलाई दुखेन ? तेलले हात पोल्यो भने पनि सहन सकिँदैन, हजुरले कसरी हाल्नुभयो ?’
उहाँले सहज रूपमा भन्नुभयो, ‘डाक्टर साब, यो त म जन्मेदेखि गरिरहेको कुरा हो । हामीले त औषधिको बाटो धेरै कम देखेका छौँ ।’
उहाँका लागि यो कुनै नौलो कुरा थिएन, किनकि यस्तो चलन गाउँमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको रहेछ ।
अर्को घटना झन् मन छोएर जाने खालको थियो । एकजना सुत्केरी आमा आफ्नो बच्चाको नाइटोमा घाउ छ कि भनेर आउनुभयो । मैले उहाँलाई सरसफाइमा ध्यान दिन र मलम लगाउन सुझाव दिएँ । कुरा गर्दै जाँदा मैले सोधेँ, ‘तपाईं सुत्ने कोठा कस्तो छ ?’
उहाँको अनुहार एक्कासी मलिन भयो । उहाँले भन्नुभयो, ‘डाक्टर साब, म त नुहाइधुवाइ र न्वारन नहुन्जेल गोठमै बस्छु । घरभित्र पस्न मिल्दैन ।’
त्यसपछि उहाँले भन्नुभयो, ‘जति सक्छु, गोठ सफा गरेर बस्ने प्रयास गर्छु ।’
यो सुन्दा मन भारी भयो । मानिस अन्तरिक्षमा पुगिसके तर यता एक सुत्केरी आमाले अझै गोठमा बस्न बाध्य हुनुपरेको छ । समाज र परिवारले नै घरभित्र पस्न दिँदैन ।
यस्ता अनेक घटना र अन्धविश्वासहरू यहाँ गहिरोसँग जरा गाडेर बसेका छन् । अहिले त अवस्था यस्तो छ भने पहिले कस्तो थियो होला भन्ने कल्पना गर्न पनि गाह्रो लाग्छ ।
एक दिन विद्यालयमा पढ्ने एक किशोरी आइन् र भनिन्, ‘डाक्टर साब, मलाई आइरनको चक्की दिनु न ।’
मैले सोधेँ, ‘तिम्रो आमा आउन भ्याउनुभएन ?’
उनले भनिन्, ‘हैन सर, मलाई खानुपर्छ नि, म गर्भवती छु ।’
म झसङ्ग भएँ । मैले फेरि सोधेँ, ‘तिमी त कक्षा ९ मा पढ्छ्यौ होइन ? यति सानो उमेरमा गर्भवती ?’
उनले सहज रूपमा भनिन्, ‘हाम्रोमा त कक्षा ८, ९, १० मा पढ्दा—पढ्दै भागेर बिहे गर्ने चलन छ । त्यसपछि एसईई पनि दिइँदैन् । अब बच्चा पनि हेर्नुपर्छ, कक्षा पनि छुटिसक्यो ।’
यी घटनाहरू असामान्य होइनन् । मैले दिनहुँ देखिरहेका सामान्य घटनाहरू हुन् । मलाई लाग्थ्यो— शिक्षा, स्वास्थ्य र अवसरबाट भूगोलले मात्रै रोकेको हो । तर, यहाँ त पीडा अनेक तहमा रहेछ—भूगोलको, गरिबीको, चेतनाको, संस्कारको र अवसरको ।
यदि दुर्गममा नआएको भए यस्ता कुरा सुन्दा मैले पनि विश्वास गर्ने थिइनँ । अहिले कहिलेकाहीँ अचम्म लाग्छ—कसैका लागि स्वास्थ्य पहुँच घोषणा गर्ने विषय हो, कसैका लागि राजनीतिक बहसको मुद्धा । तर, भुइँमान्छेलाई के थाहा ?
आशा छ, समयसँगै केही परिवर्तन अवश्य आउनेछन् । तर, त्यो परिवर्तन समाजमा देखियोस्, कागजमा मात्रै सीमित नहोस् ।
(डा. प्याकुरेल कालिकाखेतु प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र जुम्लामा कार्यरत छन् ।)
