काठमाडौं — अल्जाइमर रोगको जोखिम बढाउने प्रमुख आनुवंशिक कारक एपीओई४ (APOE4) ले मस्तिष्कका साना रक्तनलीलाई कसरी क्षति पुर्याउँछ भन्नेबारे वैज्ञानिकहरूले नयाँ महत्वपूर्ण प्रमाण फेला पारेका छन् ।
नयाँ अध्ययनले एपीओई४ले रक्तनलीलाई सहयोग गर्ने विशेष कोषिकालाई परिवर्तन गराएर रक्तनली वरिपरि दागजस्तो तन्तु (fibrosis) निर्माण गर्न र एमाइलोइड (amyloid) नामक असामान्य प्रोटिन जम्मा हुन योगदान पुर्याउने देखाएको छ ।
अमेरिकाको इकान स्कुल अफ मेडिसिन एट माउन्ट सिनाईका अनुसन्धानकर्ताहरूले मानव मस्तिष्कका रक्तनलीको एकल-कोशिका ट्रान्सक्रिप्टोमिक विश्लेषण (single-cell transcriptomic analysis) गर्दै यो प्रक्रिया अध्ययन गरेका हुन् । अनुसन्धानको निष्कर्ष सेल जर्नलमा २४ सेप्टेम्बर २०२६ मा प्रकाशित भएको हो ।
सामान्य कोषिका कसरी परिवर्तन हुन्छ?
मस्तिष्कका साना रक्तनली वरिपरि रहेका पेरिसाइट्स (pericytes) नामक कोषिकाले रक्तनलीलाई स्थिर राख्न तथा ब्लड–ब्रेन ब्यरियर (blood-brain barrier) को संरचना कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
तर, एपीओई४ भएका मस्तिष्कमा यी पेरिसाइट्सको संख्या घटेको र तीमध्ये केही मायोफाइब्रोब्लास्ट (myofibroblast) जस्ता कोषिकामा परिवर्तन भएको अनुसन्धानकर्ताहरूले पाएका छन् । त्यस्ता परिवर्तन भएका कोषिकाले फाइब्रोनेक्टिन (fibronectin) उत्पादन गर्छन्, जसले रक्तनली वरिपरि फाइब्रोसिस (तन्तुमा असामान्य रूपमा दाग/कडा तन्तु बन्ने प्रक्रिया) र एमाइलोइड (amyloid) जम्मा हुने प्रक्रियालाई बढावा दिन सक्छ ।
अनुसन्धानले यो परिवर्तनमा टीजीएफ–बिटा सिग्नलिङ पाथवे (TGF-beta (TGF-β) signaling pathway) को महत्वपूर्ण भूमिका रहेको पनि देखाएको छ ।
वैज्ञानिकहरूले टीजीएफ–बिटा सिग्नलिङलाई रोक्ने प्रयोग गर्दा पेरिसाइट्सको उपस्थिति पुनः बढेको तथा रक्तनली वरिपरिको फाइब्रोसिस र मस्तिष्कमा एमाइलोइड प्रोटिनको सञ्चय घटेको पाएका छन् । यस्तै प्रभाव प्रयोगशाला मोडलमा पनि देखिएको थियो ।
यसले भविष्यमा टीजीएफ–बिटा (TGF-β) वा यससँग सम्बन्धित मोलिक्यूलर पाथवे (molecular pathway) लाई लक्षित गर्ने उपचार विकास गर्न सकिने सम्भावना देखाएको छ । तर, यो अहिले उपचारका रूपमा प्रयोग गर्न मिल्ने प्रमाण भने होइन । हालसम्मको निष्कर्ष मुख्यतः प्रयोगशाला, मानव मस्तिष्कका नमुना तथा एक्पीरिमेन्ट मोडलबाट आएको हो । मानिसमा टीजीएफ–बिटालाई लक्षित गरेर अल्जाइमरको उपचार गर्दा प्रभावकारी र सुरक्षित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने छुट्टै क्लिनिकल ट्रायलबाट प्रमाणित हुन बाँकी छ ।
अल्जाइमर अनुसन्धानमा किन महत्वपूर्ण?
अल्जाइमर रोगलाई लामो समयदेखि मुख्यतः मस्तिष्कमा एमाइलोइड र टाउ (tau) जस्ता प्रोटिनसँग जोडेर अध्ययन गरिँदै आएको छ । नयाँ अनुसन्धानले भने मस्तिष्कका रक्तनलीमा हुने परिवर्तन पनि रोगको प्रक्रियासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन सक्ने थप प्रमाण दिएको छ ।
सेप्टेम्बर २०२६ मा प्रकाशित अर्को Nature Aging अध्ययनले पनि एपीओई४ भएका व्यक्तिको मस्तिष्कमा फाइब्रोनेक्टिन र ब्लड–ब्रेन ब्यरियर डिसफंक्सन (blood-brain barrier dysfunction) बीचको सम्बन्धबारे प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ । उक्त अध्ययनले एस्ट्रोसाइटेस (astrocytes) लगायतका कोषिकाबाट हुने फाइब्रोनेक्टिन डिपोजिसन (fibronectin deposition) ले ब्लड–ब्रेन ब्यरियरको कार्यमा असर पार्न सक्ने देखाएको छ।
स्रोत: Cell, Nature Aging, Mount Sinai तथा PubMed मा प्रकाशित अनुसन्धान।
