२०८१ साउन ५, शनिबार
Health Aawaj logo
गृहपृष्ठअन्यस्वास्थ्य मन्त्रालयकी उपसचिव रोशनी, भन्छिन्, ‘स्वास्थ्यमा फरक अनुभव भइरहेको छ’

स्वास्थ्य मन्त्रालयकी उपसचिव रोशनी, भन्छिन्, ‘स्वास्थ्यमा फरक अनुभव भइरहेको छ’


रोशनी कार्की नेपाल सरकारको उपसचिव हुन् । विभिन्न सरकारी निकायको अनुभव संगालेकी उनी अहिले स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयमा कार्यरत छन् । मन्त्रालयको लैङ्गिक तथा सामाजिक समानता शाखामा काम गरिरहेकी छन्, उनी । कार्कीले ओखलढुंगादेखि स्वास्थ्य मन्त्रालयको उच्च तहको जागिरेसम्म पुग्नका लागि धेरै संघर्ष गरेकी छन् ।

ओखलढुंगाको मोलुङ गाउँपालिका—२ को संयुक्त परिवारमा वि.सं २०३३ साल पुस १७ मा रोशनी कार्की को जन्म भएको हो । १६ जनाको उनको परिवारका सबै एउटै छानोमुनि बस्थे । आर्थिक रुपले गाउँकै सम्पन्न परिवारमा गनिन्थ्यो । रोशनीका हजुरबुबा गाउँका प्रधानपञ्च थिए । घरमा केन्द्रीय भूमिका पुरुषहरु नै हावी थिए । पुरुषहरु राजनीति गर्थे तर महिलाहरुलाई भने घरायसी कामकाजमै व्यस्त रहन्थे । गाउँमा भन्ने गरिन्थ्यो—अन्यायमा परे पञ्च राख्नु । तर, हजुरबुवा र बुबाले गाउँले अरुका लागि गरिरहेको काम रोशनीलाई भने कहिले मन परेन । किनभने केटा मान्छे घरको कामै नगरी राजनीति गरेर हिडेको रोशनीलाई मन पर्दैन थियो । पुरुषहरु पनि महिलाजस्तै घरको काम गर्नुपर्छ भन्ने सोच सानैदेखि उनमा थियो ।

उनको घर परिवारमा धार्मिक मान्यतालाई एकदमै सम्मान गरिन्थ्यो । तर, धर्म भित्रको विभेदलाई उनले सहन सक्दैन थिइन् । सानैदेखि घरमा पुरुष र महिला बीचको विभेद देखेकी रोश्नीले आफूमाथि जुनसुकै विभेदको सानैदेखि प्रतिवाद गरिन् । एक पटकको कुरा हो—घरमा बाहुन टिका लगाउँदा छोरालाई छुट्टै मन्त्र र छोरीलाई छुट्टै मन्त्र पढेर टिका लगाइदैं थियो । उनले त्यति नै खेर टिका पुछेर आफूलाई पनि भाइको जस्तै मन्त्र पढेर टिका लगाइ दिनु अड्डी कसिन् । उनले तबसम्म टिका लगाउन मानिनन्, जबसम्म पुरुषलाई टिका लगाउँदा उच्चारण गर्ने मन्त्र उनलाई टिका लगाउँदा पढिएन् । रोशनीले नमानेपछि पण्डितले पुरुषलाई टिका लगाउँदा पढिने मन्त्र ‘आयु द्रोणसुते…’ पढेर उनलाई टिका लगाएका थिए ।

५ जना भाइबहिनीमध्ये कान्छी हुन्—रोशनी । परिवारमा सबै शिक्षित भएपनि हजुरबुबाले प्रधानपञ्चका रुपमा गरेको काम उनलाई अरुको सेवाभन्दा पनि उनीहरु माथी शासन गरेजस्तै लाग्थ्यो । त्यसैले उनको सोच राजनीतितिर कहिले पनि गएन । परिवारमा सबै शिक्षित भएकाले रोशनीलाई पनि स्कुल जान भने कुनै रोकटोक भएन । उनको प्रारम्भिक शिक्षा श्री गणेश निम्न माध्यमिक विद्यालय ढुस्कीबाट अगाडि बढेको हो ।

त्यतिबेला घरबाटै परालको चकटी बोकेर स्कुलको चौरमा बसी पढेको उनी स्मरण गर्छिन् । चकटीमै बसी कक्षा ८ सम्म उनले त्यही विद्यालयमा अध्ययन गरिन् । त्यसपछि उनले घरबाट ४५ मिनेट दूरीमा रहेको रामपुरमामा गएर पढिन् । उनले वि.सं. २०४९ सालमा रामपुरबाटै एसएलसी उत्तीर्ण गरिन् ।

वि.सं. २०५१ मा उनी उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं आइन् । पद्मकन्यामा मानविकी विषय लिएर पढ्न थालिन् । त्यसपछि वि.सं. २०५८ सालमा उनले नेपाली र अर्थशास्त्रमा स्नातक सकाइन् । स्नातक पढ्दा पढ्दै उनको चिनजान उदयपुर गाइघाटका शिव कार्कीसँग भयो । शिवसँग प्रेम अकुंराएपछि उनले वि. सं. २०५४ सालमा मागी विवाह गरिन् ।

उनका श्रीमान् आँखा अस्पतालमा जागिरे थिए । श्रीमानको साथ सहयोगमै उनले वि.सं. २०६१ सालमा नेपाली विषयबाट मास्टर्स डिग्री हासिल गरिन् । त्यही बीचमा उनको एउटा छोरा जन्मिए । संयुक्त परिवार भएको हुँदा आर्थिक भार पढ्दै गएपछि रोशनीलाई पनि जागिर गर्न मन लाग्यो ।

उनले वि.सं. २०६३ साल असोज ६ गते लोकसेवामा शाखा अधिकृतमा नाम निकालिन् । ६ महिले इनसर्विस तालिमपछि वि.सं. २०६३ मा भौतिक योजना तथा निर्माण मन्त्रालयमा शाखा अधिकृत भएर काम गर्न थालिन् । पहिलो पटक बुहारी जागिरे भइन् भनेर उनको परिवार एकदमै खुसी छाएको थियो । त्यतिबेला तलब मासिक ९ हजार थियो । त्यसपछि उनले २ वर्ष नगर विकास समिति र भौतिक मन्त्रालयमा गरी चार वर्ष काम गरिन् । र एक वर्ष राष्ट्रिय योजना आयोगमा काम गरिन् ।

वि.सं. २०६७ सालमा वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गत सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जमा शाखा अधिकृत भएर दुई वर्ष त्यहाँ अनुभव संगाल्ने अवसर पाइन् । सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जमा काम गर्दैगर्दा उनले कहिले नदेखेको एउटा छुट्टै परिवेश देख्न पाइन् । त्यस क्षेत्रमा शेर्पा जातिको बाक्लो वस्ती छ । शेर्पा समुदायमा महिला र पुरुषबीच कुनै प्रकारको विभेद् थिएन । घरको सामान्य कामकाजमा पनि पुरुषले महिलालाई सघाउने गर्थे । उनलाई त्यहाँका मानिसहरुबाट यहाँ त विभेद् नहुने समाज पनि रहेछ भन्ने बुझिन् ।

त्यसपछि उनले केही समय युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयमा काम गर्ने मैका पाइन् । र, त्यसपछि वि.सं. २०७३ साल प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत भएर उनको प्रमोशन सिद्धिचरण नगरपालिका ओखलढुंगामा भयो । केही समय त्यहाँ काम गरेपछि उनले चार वर्ष जति महिला मन्त्रालयमा काम गर्ने मौका पाइन् । त्यहाँ रहेका पाँच वटै शाखामा उनले शाखा प्रमुख भएर काम गरिन् । त्यहाँ उनले लैंगिक हिंसामा, मानव बेचबिखन नियन्त्रण, महिला सशक्तिकरण तथा मूलप्रवाहिकरण, लैङ्गिक हिंसा निवारण शाखा, राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रम जसलाई अहिले महिला सशक्तिकरण परियोजनालगायतमा काम गरिन् । त्यसमा सुत्केरीहरुको हवाई उद्धार गर्ने काम पनि पथ्र्यो ।

अहिले रोशनी स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको लैङ्गिक तथा सामाजिक समानता शाखामा उपसचिव भएर काम गरिरहेकी छन् । ‘अहिले लैङ्गिक हिंसामा परेका पीडितहरुलाई एकद्वार संकट व्यवस्थापनद्वारा सेवा पु¥याइरहेको छ,’ उनले भनिन्, ‘यो सेवा ७७ जिल्लाका ९४ वटा सरकारी अस्पतालहरुमा संचालनमा रहेको छ ।’ यसलाई अस्पतालमा आधारित लैंगिक हिंसा सम्बन्धी एकद्वार संकट व्यवस्थापन केन्द्र (ओसिएमसी) पनि भनिन्छ । ओसिएमसी कोही व्यक्ती लैङ्गिक हिंसामा प¥यो भने उसलाई अस्पतालमा चौबिसै घण्टा निःशुल्क एकीकृत सेवा दिइन्छ । एकीकृत सेवामा अस्पतालले मानसिक परामर्श, चिकित्सकीय प्रमाणहरु संकलन, त्यसको व्याख्या, प्रतिवेदन र सम्बन्धित ठाउँमा गएर साक्षीको रुपमा बोल्ने काम मेडिको लिगलले गर्छ ।

औषधी उपचार, मानसिक परामर्श दिएर मानसिक उपचार पनि गरिन्छ । तर, त्यो व्यक्तिलाई पुनःस्थापना गर्ने पाटोमा अरु संस्थाहरुसँग मिलेर समन्वय गरी सहजीकरण गन्छि । पीडकले प्राप्त गर्ने सबै सेवा मिलाएर त्यसलाई एकीकृत सेवा भनिन्छ । यो संचालनमा आएको १० वर्ष भएको छ । यो सेवालाई अझ व्यापक रुपले विस्तारित गर्दै लैजाने नीति रहेको कार्की बताउँछिन् ।

ओसिएमसीले पीडितहरुलाई सबै सेवाहरु निःशुल्क दिएको छ । तर, यहाँ अरु विभिन्न संस्थाहरुले पनि त्यही सेवा कोषको पैसा लिएर काम गरिरहेका छन् । अझै पनि कतिपय पीडितहरुले उपचार नपाएको अवस्था छ । किनभने, सेवा छ तर सचेतना छैन । ‘पीडित व्यक्तिको उपचारपछि पुनःस्थापना केन्द्रलाई सहयोग गर्न जरुरी छ र क्षमता विकासको कामहरुमा खर्च गर्न जरुरी छ,’ उनी भन्छिन्, ‘साथै महिला आयोगले पीडित महिला र पुरुषहरुलाई पनि सहयोग गर्छ ।’ त्यसैले अब दुई—दुई महिनामा जनचेतनाका कामहरु पनि अगाडि बढाइरहेको छ ।

पछिल्लो समय नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले रोगहरुको मात्रै रिसर्च गरिरहेको देखिन्छ । अहिले जेष्ठ नागरिकहरुको स्वास्थ्य उपचारमा कसरी काम भैरहेको छ त भनेर पनि एनालाइसिस गर्न काम स्वास्थ्य मन्त्रालयले परिषद्लाई दिएको छ । अहिले २४ वटा अस्पतालमा जेष्ठ नागरिक वार्ड स्थापना भैरहेको समयमा सेवा प्रभाव कसरी भैरहेको छ भनी सर्वेक्षण गर्न लगाएर अहिले त्यसको रिपोर्ट पनि आइसकेको छ । यसका साथै सामाजिक सुरक्षा एकाई ६६ वटा अस्पतालमा संचालनमा छ ।

ओखलढुंगाको ग्रामीण परिवेशमा जन्मिएकी रोशनीलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयको यो महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा आइपुग्न सहज थिएन् । ‘मेरो परिवार शिक्षित थियो, मैले पढ्न पाए आज म यहाँसम्म पढेर, काम गरे रै पुगे । तर, यहाँसम्म पुग्न त्यति सहज भने पक्कै थिएन । सानैदेखि विभेदमा हुर्किएकी म, जहाँ पनि समानता खोज्थे । मेरो विवाह भयो श्रीमानको साथ सहयोग राम्रै पाए र विवाहपछि पनि पढ्न पाए । विहे भएको वर्षौसम्म बच्चा नजमिँदा मेरै आफन्तले यो त बाझ हो कि ? भन्ने जस्ता कुरा सुन्थे,’ उनले भनिन् । सन्तान नजन्मिएपछि धेरैले अर्को विवाह गर्न सल्लाह उनका श्रीमानलाई दिन्थे । ‘यी सबै कुराहरुले छोरी भै जन्मनु दुःख पनि लाग्थ्यो,’ उनी थप्छिन्, ‘मेरो पहिलो सन्तान छोरा जन्मिएपछि धेरैको बोल्ने मुख बन्द भयो ।’

कार्यक्षेत्रमा पनि महिला र पुरुषबीच विभेद अझै रहेको उनी बताउँछिन् । रोचक त के भने कतिपय शिक्षित र सम्पन्न महिलाहरुले नै महिनावारीलाई लिएर नछुनु भन्ने धारणा व्यक्त गर्थे । ‘जुन मैले कति पनि फ्लो गर्दिन्,’ उनी भन्छन्, ‘महिनावारी प्राकृतिक प्रक्रिया हो ।’ स्वास्थ्यमा महिलाको अधिकारलाई कसरी जोडिन्छ त भन्ने बिषयमा काम गर्ने उनको इच्छा पनि थियो । अहिले आफूले चाहेको क्षेत्रमा काम गर्न पाउँदा र धेरै कुरा सिक्न पाउँदा उनी खुसी छन् । स्वास्थ्य क्षेत्रमा अझै परिवर्तन ल्याउन बाँकी रहेको उनले अनुभव उनले सुनाइन् ।


क्याटेगोरी : अन्य



तपाईको प्रतिक्रिया दिनुहोस


ट्रेण्डिङ